ايران يکي از غني ترين کشورهاي دنيا از لحاظ تنوع زيستي است و به دليل ويژگي آب و هوايي خاصي که دارد انواع و اقسام گونه هاي با ارزش گياهي و جانوري در آن يافت مي شود، اما متاسفانه روند حفاظت از اين منابع طبيعي چندان رضايت بخش نيست، به طوري که روز به روز شاهد تخريب زيستگاه هاي مختلف و نابودي گونه هاي کم نظير ايران هستيم و هر از چندگاهي از گوشه و کنار ايران اخباري مي رسد که از نابودي طبيعت و تخريب محيط زيست حکايت مي کند.
    
    دکتر هرمز اسدي اکولوژيست و متخصص حيات وحش درباره وضعيت تنوع زيستي ايران مي گويد: «ايران از نظر تنوع زيستي جزء 10 کشور برتر دنياست. وجود شرايط کويري، کوهستان هاي مرتفع و رشته کوه هاي البرز و زاگرس به غناي زيستي ايران کمک کرده است، ضمن اينکه بيوم زاگرس يک اکوسيستم ويژه و خاص به شمار مي رود و گونه هاي گياهي منحصر به فردي از جمله بلوط و نيز انواع علفخواران و گوشتخواران در آن ديده مي شود.»
    
    به گفته اسدي ايران همانند پلي است که بين آسياي جنوب شرقي، آسياي مرکزي و عربستان و اروپا قرار گرفته و حتي گونه هاي شمال آفريقا از جمله يوزپلنگ را در خود جاي داده است.
    
    با وجود اين وضعيت نامناسب حمايت و حفاظت از محيط زيست ايران باعث شده که آمار گونه هاي در معرض خطر انقراض طي سال هاي اخير افزايش يابد. اين آمار ناگوار را از قول هرمز اسدي بخوانيد: «طبق آمارهاي ارائه شده از سوي سازمان حفاظت محيط زيست در حال حاضر 20گونه از پستانداران ايران در معرض خطر انقراض قرار دارند. اين در حالي است که حداقل يک چهارم از اين تعداد به شدت در معرض خطر انقراض هستند. سازمان حفاظت محيط زيست سالانه آماري را در مورد تعداد گونه هاي در معرض خطر انقراض حيات وحش ارائه مي دهد ولي روش شمارشي که در اين زمينه اعمال مي شود چندان دقيق و قابل قبول نيست.»
    
    بدين ترتيب ممکن است تعداد گونه هايي که در لبه پرتگاه انقراض قرار دارند بيش از اين آمار باشند ولي ما از آنها بي خبر هستيم.
    
    با توجه به اين نکته به نظر مي رسد که وضعيت مديريت حيات وحش تنوع زيستي در ايران قابل قبول نيست به طوري که طبق گفته اسدي ايران از لحاظ مديريتي و حفاظتي در رتبه هاي آخر جهان جاي دارد و اين رکورد مايه خجالت است،
    
    آمار تنوع زيستي در ايران
    
    آمارهاي سازمان حفاظت محيط زيست نشان مي دهد که تعداد گونه هاي پستاندار وحشي ايران 165گونه است که تقريباً برابر کل گونه هاي پستاندار در قاره اروپا است. به علاوه تعداد گونه هاي گياهي ايران حدود هشت هزار گونه برآورد شده که تقريباً 22 درصد آنها بومي هستند و 502 گونه پرنده، 174 گونه ماهي، 196 گونه خزنده و 20 گونه دوزيست هم در فهرست آماري ايران به ثبت رسيده اند.
    
    اگر در مورد گونه هاي گياهي ايران که در معرض انقراض هستند کنجکاويد بايد بگوييم که گياهاني از تيره گاوزبان، گل استکاني، ميخک کاسني، آلاله، شب بو، زردکوهي و... بيشتر با خطر انقراض مواجه اند.
    
    طبقه بندي اتحاديه جهاني حفاظت از طبيعت (IUCN) هم نشان مي دهد که گونه هاي جانوري از جمله دو پاي فيروز، حفار ايراني، گونه هايي از خفاش ها و نهنگ آبي با خطر انقراض تهديد مي شوند.
    
    گذشته از اين درناي سيبري و کرکس پشت سفيد جزء پرندگاني طبقه بندي مي شوند که به شدت در معرض خطر انقراض قرار دارند. اين گزارش نشان مي دهد که گورخر که يکي از گونه هاي نادر و خاص ايراني است و در گذشته در معرض نابودي کامل قرار داشته، هم اکنون وضعيت بهتري دارد و خوشبختانه تعداد آن بيش از 200 راس گزارش شده است.
    
    وضعيت گونه هاي مرال و شوکا هم بيانگر اين است که مرال از گونه هاي حمايت و حفاظت شده يي است که فقط در مناطق حفاظت شده استان مازندران به تعداد حدود 200 راس وجود دارد. شوکا هم گونه ديگري است که جمعيت آن به حدود 90 راس مي رسد.
    
    عوامل تهديد کننده تنوع زيستي
    
    به طور کلي عواملي مانند انواع آلودگي ها، تغيير کاربري اراضي کشاورزي، تبديل اراضي به مناطق مسکوني، تجاوز به جنگل هاي طبيعي، تجارت حيوانات و گياهان وحشي، بهره برداري ناپايدار از منابع طبيعي و... از مهم ترين عوامل تهديدکننده تنوع زيستي هستند.اسدي هم مواردي از جمله ورود گونه هاي غيربومي مانند راکون، نوتريا و... شکار و صيد غيرقانوني، ازدياد حيواناتي چون شغال، گرگ و گراز و وجود شکارچيان و قاچاقچيان را از جمله مهم ترين اين عوامل عنوان مي کند. يکي ديگر از مواردي که در اين زمينه قابل گفتن است، کمبود آموزش و ابزارهاي حفاظتي است. اين متخصص حيات وحش در اين زمينه پيشنهاداتي دارد: «حفاظت زماني کامل مي شود که هم علمي باشد و هم عملي. در ايران با توجه به وضعيت اجتماعي، سياسي و اقتصادي پياده کردن و اجراي قوانين حفاظت از محيط زيست دشوار است، بنابراين در اين زمينه بايد تمهيداتي در نظر گرفته شود.»
    
    به گفته او لازم است که سازمان حفاظت محيط زيست چهره عوض کند و به جاي مديريت حفاظتي، مديريت دخالتي و تسهيلاتي را در پيش بگيرد. اين سازمان بايد در امور حيوانات دخالت و تسهيلاتي را برايشان فراهم کند.
    
    به طور مثال اگر تعداد کل و بزها در منطقه يي زياد و در زيستگاه ديگري رو به کاهش است، انتقال تعدادي از اين حيوانات به منطقه کم جمعيت اقدام مثبتي تلقي مي شود. تامين علوفه مورد نياز حيوانات در نقاطي که با کمبود غذا مواجه مي شوند يا لانه سازي براي تشويق حيوانات به توليد مثل هم از جمله دخالت هاي موثر ديگر براي بهبود و افزايش تنوع زيستي به شمار مي رود.
    
    ايجاد مراکز تحقيقاتي و تکثير حيات وحش در اسارت هم پيشنهاد ديگر اين متخصص حيات وحش در اين زمينه است. البته بهتر است که اين تکثير در همان زيستگاه اصلي گونه ها انجام شود و اگر تهديدات باز هم وجود داشت، آنها را به خارج از زيستگاه منتقل کنيم.

نويسنده: آرميتا مرادي

    شيرکوهي در حال نعره زدن است. گرگ در کنارش نشسته و موذيانه لبخند مي زند.خرس تنبل با دهان باز منتظر است تا به او غذا بدهيد. پلنگ در گوشه يي کمين کرده و براي تعقيب آهوها لحظه شماري مي کند. طاووس نر باشکوه و ابهت فراوان روي تخته سنگي ايستاده و مي خواهد بال هاي زيبايش را براي جلب توجه باز کند. کروکوديل هم آرام و بي سروصدا به سوي طعمه اش حرکت مي کند تا در يک فرصت مناسب او را غافلگير کند. چند فلامينگو کنار ساحل ايستاده اند و روباه مکار از دور به آنها نزديک مي شود...
    
    براي ديدن همه اين صحنه ها لازم نيست که حتماً به جاهاي دوري سفر کنيد يا پاي برنامه هاي مستند حيات وحش تلويزيون ميخکوب شويد. بلکه مي توانيد در قلب تهران هم همه اين حيوانات را ببينيد و با زيستگاه و ويژگي هاي گونه هاي مختلف آشنا شويد. البته با اين تفاوت که در اينجا حيات وجود ندارد. همه حيوانات مرده اند. اما هنر تاکسيدرمي اين امکان را فراهم مي کند تا وقتي به چشم هاي يک غزال مرده نگاه مي کنيد معصوميت را از چهره اش بخوانيد. به هر حال اين حيوانات به قدري طبيعي بازسازي شده اند که گاهي تصور مي کنيد در يکي از جنگل هاي آفريقا يا امريکاي جنوبي هستيد و زمان از حرکت ايستاده تا امکان حمله اين درندگان به طرف شما وجود نداشته باشد. اينجا يک باغ وحش بي جان است و جايي نيست جز موزه تنوع زيستي در پارک طبيعت پرديسان.
    
    ورود فقط با 50 تومان
    
    براي رسيدن به اين موزه بايد مسيرتان را به سمت غرب تهران و اتوبان همت کج کنيد تا در مسير غرب به شرق تابلوي «موزه تنوع زيستي» را در پارک پرديسان ببينيد. با چند متر پياده روي در پارک به ساختمان موزه مي رسيد و شايد برايتان جالب باشد بدانيد که مبلغ بليت ورودي اين موزه براي بازديد از حيات وحش سراسر دنيا فقط 50 تومان است، در اين موزه امکان عکسبرداري بدون فلاش و فيلمبرداري هم وجود دارد. براي علاقه مندان به بازديد از موزه تنوع زيستي مي گوييم که صبح و بعدازظهر مي توانيد به اين مکان مراجعه کنيد اما بهترين زمان براي بازديد انفرادي بعدازظهر يک روز غير تعطيل است چون فقط خودتان هستيد و حيوانات مختلف از پنج قاره جهان. اگر هم تصميم گرفتيد يک روز صبح براي بازديد به اين موزه برويد اشکالي ندارد، فقط ممکن است با گروه هاي مختلف دانش آموزان مدارس روبه رو شويد و سروصداي کودکان شما را از حال و هواي جنگل خارج کند. درباره تاريخ تاسيس اين موزه هم بايد بگوييم که موزه تنوع زيستي در 26 فروردين سال 83 توسط رئيس جمهور وقت سيدمحمد خاتمي افتتاح شده است.
    
    صحنه هاي بازسازي شده از طبيعت
    
    موزه تنوع زيستي بخش هاي مختلفي دارد که در همه آنها صحنه هاي بازسازي شده يي از طبيعت ايران و قاره هاي آسيا، اروپا، آفريقا، امريکا و اقيانوسيه به چشم مي خورد.
    
    بعضي از حيوانات به طور کامل تاکسيدرمي شده اند و برخي ديگر هم تنها سر خود را به تاکسيدرمي سپرده اند. در بخش مربوط به تنوع زيستي قاره آسيا مي توانيد با شکل ظاهري و ويژگي هاي زيستي حيواناتي چون گوزن خالدار، پلنگ برفي، خرس تنبل، قوچ مارکوپولو، قوچ برفي، گراز هندي و... آشنا شويد. به علاوه در اين موزه گونه هاي کميابي از حيات وحش ايران ماننده هوبره، گورخر، يوزپلنگ و... هم ديده مي شوند. ساير گونه هاي ايراني هم عبارتند از تشي، گربه پالاس، گورکن، روباه معمولي و پرندگان شکاري از جمله بالابان، سارگپه و...
    
    در بخش مربوط به قاره اقيانوسيه حيواناتي چون غزال گرانت، بونته باک، ايمپالا، سي تاتونگا و... وجود دارند و از قاره امريکا جاگوار، شيرکوهي، و لورين، گوزن شمالي آند، گوزن دم سياه و حيواناتي از اين قبيل در اين مجموعه دور هم جمع شده اند.
    
    از قاره آفريقا هم ردباک کوهي، ايمپالا، سي ساتونگا، لچوي نيزار، کفتار خالدار، گراز زگيل دار، غزال و... در زيستگاه هاي بازسازي شده خودنمايي مي کنند.
    
    در بخش مياني موزه هم تصاويري از تنوع زيستي جهان از بيابان هاي آفريقا تا قطب شمال به نمايش گذاشته شده است. شايد يکي از حيوانات تاکسيدرمي شده جالب موزه تنوع زيستي زرافه باشد. زرافه بلندقدترين حيوان جهان است که البته مي توانيد نيمي از بدن آن را در اين موزه تماشا کنيد در کنار آن هم سر سنگين وزن ترين حيوان جهان، فيل از ديوار موزه آويزان شده است.
    
    جذابيت سوسک ها و پروانه ها
    
    تقريباً همه ما از حشرات موذي و بندپاياني چون انواع سوسک ها، عقرب ها و... بدمان مي آيد. اما شايد با ورود اين موزه نظرتان راجع به اين موجودات تغيير کند چون وقتي که اين جانداران مرده را از نزديک مي بينيم دوست داشتني و جذاب به نظر مي رسند. ضمن اينکه حشرات در تنوع زيستي کره زمين نقش مهمي دارند و بيش از يک ميليون نوع حشره در سطح زمين زندگي مي کنند.
    
    پروانه ها هم جزء حشرات زيباي اين موزه هستند که بر جذابيت تنوع زيستي مي افزايند و طرح ها و رنگ هاي زيباي شان تنوعي براي چشم هاي ما به شمار مي روند. اين را هم بدانيد که راسته پولک بالان با بيش از 180 هزار گونه در جهان شناسايي شده است که از اين راسته، زير راسته پروانه ها منشعب مي شود و 16 تا 20 هزار گونه دنيا را دربر مي گيرد.
    
    پروانه ها بيشتر در کشورهاي واقع در محدوده خط استوا زندگي مي کنند و اين مناطق با داشتن آب و هواي معتدل و جنگل هاي پرباران و هميشه سبز ميزبان انواعي از گل ها و گياهان و حشرات مختلف محسوب مي شوند.
    
    کاني ها و فسيل ها
    
    بخشي از موزه تنوع زيستي به نمايش زيستگاهي از منطقه فسيلي مراغه اختصاص داده شده و فسيل حيواناتي که در دوره هاي زمين شناسي مختلف در اين منطقه زندگي مي کردند، بازسازي شده است. به علاوه فسيل مهره داران و علف خواران هم به نمايش گذاشته شده است که اغلب آنها به دوره ميوسن و کوارترنري مربوط مي شوند. اگر هم به ديدن وسايل حفاري علاقه منديد چند نمونه از اين ابزارها در اين موزه ديده مي شود.کاني هاي مختلف با رنگ ها و اشکال زيبا هم در چند قفسه به چشم مي خورند تا علاقه مندان به زمين شناسي با کاني هايي چون کوارتز، تورمالين، اپيدوت، آپاتيت، ايپس و... آشنا شوند.
    
    دنياي زير آب
    
    براي اينکه در موزه تاريخ زيستي به شما بيشتر خوش بگذرد بايد کمي قدرت تخيل و تجسم هم داشته باشيد. مثلاً در انتهاي سالن موزه راهرويي وجود دارد که داخل آن شبيه يک غار آبي طراحي شده است . در اينجا لازم است که قوه تخيل تان را به کار بيندازيد تا اين فضاي مجازي با نور آبي رنگ شبيه فضاي زير آب به نظرتان بيايد. البته ديوارهاي نقاشي شده با عکس ماهيان و مرجان ها و همين طور ماهي هاي مصنوعي که از آکواريوم هاي شيشه يي داخل اين دالان آويزانند، از دنياي زير آب حکايت مي کنند. به هر حال جذاب ترين بخش اين قسمت همان نور آبي رنگ است که حس بودن در فضايي متفاوت را به شما القا مي کند که لزوماً ممکن است دنياي زير آب نباشد،
    
    مسابقه با يوزپلنگ
    
    فکر مي کنيد در کجاي دنيا مي توانيد فقط با يک دوچرخه با يوزپلنگ مسابقه بدهيد؟ جاي دوري نرويد چون اين مسابقه فقط در موزه تنوع زيستي امکان پذير است.
    
    شما سوار دوچرخه يي مي شويد که به يک صفحه مانيتور بزرگ متصل است.
    
    شما رکاب مي زنيد و يوزپلنگ هم داخل صفحه شروع به دويدن مي کند. در صفحه نمايشگر ميدان سرعت تان و همين طور سرعت يوزپلنگ درج مي شود تا در هر لحظه بدانيد که چقدر با يوزپلنگ فاصله داريد. البته هر چقدر تلاش کنيد بي فايده است نمي توانيد به گرد پاي يوزپلنگ برسيد و در خوشبينانه ترين حالت سرعت شما به 70 کيلومتر در ساعت مي رسد در حالي که يوزپلنگ مي تواند با سرعت 110 کيلومتر در ساعت به دويدن ادامه دهد. به هر حال اين مسابقه مي تواند تجربه جالبي باشد . اگر تصور مي کنيد که قادريد پيروز اين رقابت باشيد، امتحان کنيد،
    
    فناوري هاي آموزشي
    
    در موزه تنوع زيستي روش هاي جديد آموزشي و فناوري هاي مدرن رايانه يي هم وجود دارد تا مکان مناسبي براي آموزش مراجعه کنندگان به ويژه دانش آموزان و دانشجويان فراهم شود. براي مثال امکان اتصال به سيستم هاي مختلف نظير نمايشگر حسي، افکت هاي صوتي و تصويري، صداي امواج، صداي جانوران، سرگرمي هاي آموزشي و... وجود دارد تا بازديدکنندگان با رضايت خاطر از در موزه خارج شوند.
    
    نکته ديگر در زمينه موزه اين است که در اين موزه از لامپ هاي کم مصرف استفاده مي شود و آبياري فضاي سبز هم به شکل قطره يي نيمه تراوا صورت مي گيرد تا مصرف آب را به نصف کاهش دهد.
    
    با همه اين حرف ها اين موزه جاي خوبي است تا اطلاعات شما را در مورد تنوع زيستي افزايش دهد و به ويژه براي آموزش کودکان و نوجوانان بسيار مفيد است. روز تنوع زيستي هم بهانه خوبي است تا براي بازديد به اين موزه مراجعه کنيد. پس اين فرصت را از دست ندهيد.

نويسنده: آناهيتا دروديان