منطقه حفاظت شده مراکان و منطقه جنگلی حفاظت شده میر آباد سردشت :

    

تاريخچه و موقعيت جغرافيايي

در تاريخ 20/7/1344 مراكان و يكانات بعنوان منطقه حفاظت شده تصويب گرديد و پس از آگهي تحت حفاظت قرار گرفت . در سال 1346 منطقه يكانات از مراكان جدا گشت و مراكان با وسعتي معادل 92715 هكتار بر اساس مصوبه شماره يك شوراي عالي شكارباني و نظارت بر صيد در تاريخ 2/6/1346 بعنوان منطقه حفاظت شده به تصويب رسيد . تا قبل از سال 1346 به علت چراي بي رويه احشام ، قطع اشجار ، شكار غير قانوني و تبديل علفزارها به زمين هاي كشاورزي ، تخريب اراضي مختلف منطقه به شدت رو به فزوني گشت ولي در سال 1346 پس از برخورداري از عنوان حفاظت شده و سعي و كوشش شكار بانان پوشش گياهي منطقه احيا گرديد و جمعيتهاي حيات وحش منطقه رو به فزوني نهاد به طوريكه در سال 1356 حدود 3000 راس كل و بز و 4000 راس قوچ و ميش در اين منطقه شمارش گرديد ولي متاسفانه در اوايل انقلاب شكوهمند اسلامي عده اي از افراد سود جو و فرصت طلب با اسلحه هاي غير مجاز به شكار حيوانات پرداختند ، مراتع به صورت غير مجاز و با تراكم بيش از حد دام تعليف گرديدند، در مقياس وسيعي بسياري از اراضي به زير كشت انواع محصولات رفتند . ولي در سالهاي آتي با حمايتهاي قانوني و مراقبتهاي شبانه روزي وضعيت زيستگاهها بهبود يافت و بر جمعيت جانوران وحشي افزوده شد و همانند بسياري از مناطق تحت حفاظت ديگر ، 20 % منطقه در قالب سه منطقه امن به منظور حفظ گونه هاي گياهي و جانوري با همكاري اداره كل منابع طبيعي استان مورد حفاظت شديد قرار گرفت . در حال حاضر منطقه حفاظت شده مراكان با حدود 40 سال سابقه حفاظت قانوني يكي از قديمي ترين مناطق چهارگانه سازمان حفاظت محيط زيست كشور به شمار مي رود . چنين قدمت طولاني در امر حفاظت بيانگر نقش و ارزشهاي والاي زيست محيطي اين منطقه در شمال غرب كشور به شمار مي رود .

منطقه حفاظت شده جنگلی میر آباد سردشت      منطقه حفاظت شده مراکان

این مناطق مربوط به استان اصفهان  می باشد و مطالب آن از سایت اداره کل حفاظت محیط زیست اصفهان  اخذ شده است.

موقعيت جغرافيايي :

منطقه شكار ممنوع حنّا واقع در 30 كيلومتري جنوب شرقي شهر سميرم و 8 كيلومتري شمال شهر حنّا شامل درياچه سد مخـزني حنّا و كوههاي موجود در جنوب و جنوب شرقي آن به وسعت 18750 هكتار است كه در حدفاصل 51 درجه و 41 دقيقه و 25 ثانيه تا 51 درجه و 54 دقيقه و 10 ثانيـه طول شرقي و 31 درجه و 3 دقيقه و 30 ثانيه تا 31 درجه و 15 دقيقه عرض شمالي قرار گرفته و ارتفاع متوسط آن از سطح درياهاي آزاد 2330 متر است. نزديكترين منطقه مسكوني به اين منطقه روستـاي اسلام‌آباد (يا قلعه مختارخان) است.

سيماي طبيعي :

منطقه شكار ممنوع حنّا شامل دو اكوسيستم متمايز از هم است كه در كنار هم زيستگاههاي مناسبي را جهت حفظ زنجيره حيات در اين منطقه بو‌جود آورده‌اند.

اكوسيستم‌هاي خشكي (كوهستاني) : اين اكوسيستمها شـامل يك رشتـه كـوه بلند و طويل با آبراهه‌هاي عميق و پر شيب بنام رشته كوه (رگ حنّا) است كه داراي چندين قله مرتفع شامل قله‌سنگ رستم به ارتفاع 2956 متر، قله نفه به ارتفاع 2865 متر است. طول رشته كوه رگ حنّا حدود 25 كيلومتر با عرض 8 تا 5/4 كيلومتر است. بخش شمالي اين رشته‌كوه بطول 5/17 كيلومتر در مركز منطقه شكار ممنوع حنّا واقع شده است. اين رشته كوه آهكي داراي سختونهاي بريده بريده و دره‌هاي عميق و پرشيب است كه در دامنه‌ها بصورت تپه‌ ماهورهايي با شيب ملايم ظاهر مي‌گردد و در پايين‌ترين شيب به درياچه سد حنّا و دشتهاي جلگه‌اي حاشيه‌اي منتهي مي‌گردد. اين ارتفاعات نقش مهمي در مسائل هيدرولوژيكي و اكولوژيكي منطقه دارند و بعضاً سرچشمه رودخانه‌هاي دائمي و فصلي تأمين‌كننده آب درياچه سد حنّا از اين ارتفاعات منشاء مي‌گيرند.

اكوسيستمهاي آبي : اين اكوسيستمها شامل درياچه سد حنّا و رودخانه‌هاي تأمين‌كننده آب درياچه مي‌باشند.

راههاي دسترسي :

براي رسيدن به درياچه حنّا و مناطق كوهستاني حاشيه آن دو مسير وجود دارد :

جاده سميرم به حنا : در سمت جنوب شهر سميرم جاده شـوسه باريكي به طول 35 كيلومتر به سمت شهـر حنّا منشعب مي‌گردد كه راه اصلي درياچـه در كيلومتـر 30 آن به طول يك كيلومتر به سمت شرق از آن جدا مي‌شود و پس از دور زدن، درياچه سد حنّا به سمت شهرستان آباده ادامه مسير مي‌دهد.

جاده سميرم ـ اسلام‌آباد : اين جاده از شمال منطقه مي‌گذرد و شهر حنّا را به روستاي اسلام‌آباد مرتبط ‌مي‌كند.

پوشش گياهي :

پوشش گياهي اين منطقه به دليل موقعيت خاص جغرافيايي (قرارگرفتن در دامنه‌هاي بلندترين ارتفاعات رشته كوه زاگرس، يعني قلل مرتفع دنا)، بالابودن ميزان نزولات جوي و نيز اقليم خنك و مرطوب آن كاملاً متنوع و از نظر دانش گياه‌شناسي از اهميت زيادي برخوردار است. 3/42% حوضه آبريز رودخانه حنّا را اراضي مرتعي تشكيل مي‌دهد. نسبت اراضي شخم‌خورده قديمي و ديم‌زارها 4/31% است كه از قابليت مرتعي برخوردارند و با انجام عمليات اصلاحي، قابل احيا است و حدود 21% اراضي منطقه سنگلاخي و صخره‌ايي هستند. از نظر وضعيت، مراتع عالي و خوب در منطقه وجود ندارد بلكه معادل 29% ازمراتع داراي وضعيت متوسط، 66% داراي وضعيت فقير و 5% بسيار فقير هستند. در اين منطقه حدود 24 تيپ گياهي تشخيص داده شده است كه گياه مناسب آن گونه‌هاي گون (Astragalus sp.) است كه در 17 تيپ از 24 تيپ حضور دارند و در دو تيپ تنها گونه غالب را تشكيل مي‌دهند. گونه غالب مرتعي ديگري كه بعد از گون‌ها از فراواني نسبتاً مناسبي برخوردار است جار و علفي (Bromus Tomentellus) است كه در 12 تيپ گياهي به عنوان گونه غالب حضور دارد.

حيات وحش جانوري :

حيات وحش منطقه شامل جانوران خشكي‌زي و آبزي است كه داراي تنوع قابل توجهي مي‌باشد.

پستانداران منطقه

در ارتفاعات : كل و بز Capra aegagrus.

در كوهپايه‌ها : قوچ و ميش وحشي Ovis orientalis، گرگ Canis lupus، كفتار Hyaena hyaena، شغال Canis aureus، روباه Vulpes vulpes و سمور Martes foina. (2)

پرندگان منطقه:

پـرنـدگان خشكـي‌زي : كبك Alectoris chukar ، تيهو Ammoperdix griseogularis ، بلـدرچيـن Coturnix coturnix و سنگ چشم خاكستري Lanius excubitor ، سسك تـالابي معمـولي Acrocephalus scipaceus ، انــواع گنجشكهـا بخصوص گنجشك معمولي Posser domesticus و انواع كلاغها بخصوص كلاغ ابلق Corvus corone .

پرندگان آبزي : اردك كله سبز Anas platyrhynchos ، خوتكا Anas crecca، چنگر Fulica atra، تنجه Tadorna tadorna، آنقوت Tadorna ferruginea، غاز خاكستـري Anser anser ، اردك سرحنايي Aythya ferina ، اگـرت بزرگ Egretta alba، اگرت كوچك Egretta garzetta، پرستـويي دريايي بد صدا Sterna sandvicensis ، كاكايي صورتي Larus genei، تليله‌كوچك Calidris minuta، سليم‌كوچك Charadrius alexandrinus، فلامينكو Phoenicopterus ruber، كفچـه ‌نـوك Platalea leucorodia، چـوب پا Himantopus himantopus، آب چليـك تك‌زي Tringa ochropus، بـاكلان Phalacrocorax carbo ، عقاب دريـايي دم سفيد Haliaeetus albicilla و عقـاب طلايي Aquila chrysaetos .(3و4)

خزندگان منطقه:

لاك پشت مهميزدار غربي ، مار پلنگي Coluber ravergieri ، افعـي شاخـدار Cerastes cerastes ، تيره مار Psammophis schokari ، مار چليپر Natrix tessellata ، كور مار Eryx jaculus و انواع مارمولكها از خانواده‌هاي لاسرتا و جكوها.(5)

ماهيان منطقه:

تاكنون در سد حنّا 7 گونه ماهي استخواني بومي و 2 گونه ماهي پرورشي نمونه‌برداري و شناسايي شده‌اند.

الف) ماهيان بومي : اين ماهيان از رودخانه‌هاي تأمين‌كننده آب درياچه آمده‌اند و به‌خاطـر محيط غني از مـواد غذايي و شرايط محيطي مناسب به سرعت در حال رشد و تكثير مي‌باشند، ماهيان بومي درياچه عبارتند از : Capaeta oculeata، Capaeta damascino، Chalcabernus mossolensis، Apoeta aculeat ، Chondrostoma regium، Barbus plebjus، Barbus laganarum .

ب ) ماهيان پرورشي : قزل آلاي رنگين‌كمان Oncorhynchus mrkiss، Oncorhynchus sp (6)

ويژگيهاي عمومي درياچه سد حنّا :

در سال 1373 وزارت نيرو در دره حنّا جهت جلوگيري از هدر رفتن آب رودخانه حنا و گسترش فعاليتهاي كشاورزي در اراضي حنّا اقدام به احداث سد خاكي به ظرفيت مخزن 50 ميليون متر مكعب، با طول تاج حدود 245 متر و عرض 10 متر با ارتفاع 35 متر براي تأمين آب 2500 هكتار از اراضي دشت حنا نمود.

اين درياچه داراي مساحت بين 520 هكتار در مهرماه و 890 هكتار در اسفندماه با عمق بين 2 متر تا 30 متر مي‌باشد. حجم ساليانه آب دخيره شده درياچه بين 45 تا 50 ميليون متر مكعب است. حجم آب ورودي ساليانه به درياچه حدود 42 ميليون متر مكعب است كه از نزولات جوي و آب دو رودخانه شش بلوكي و رحيمي تأمين مي‌گردد(6). با توجه به شيب بستر و نسبت سطح به عمق، مساحت درياچه به دو قسمت عمده تقسيم مي‌شود.

قسمت اول كه بلافاصله پشت سد قرار دارد، داراي عرض كم و عمق زياد و قسمت دوم داراي سطح وسيع و عمق كم مي‌باشد. مساحت قسمت كم عمق بالايي حدود 8 برابر قسمت عميق پاييني است.

منابع تأمين‌كننده آب درياچه حنّا :

با توجه به اينكه منطقه كاملاً كوهستاني بوده و چهار طرف درياچه سد بوسيله بخشي از ارتفاعات دامنه رشته‌كوه دنا محصور گرديده و با عنايت به اينكه نزولات جوي در آن بيشتر بصورت برف مي‌باشد. در دامنه اين ارتفاعات رودخانه‌هاي فصلي و دائمي متعددي وجود دارد كه آب آنها به درياچه حنّا مي‌ريزد. چهار رودخانه دائمي موجود در منطقه كه منابع اصلي تأمين‌كننده آب درياچه مي‌باشند، عبارتند از :

رودخانه حنّا : از اتصال دو رودخانه شش بلوكي و رحيمي رودخانه حنّا بوجود مي‌آيد. اين رودخانه يكي از شاخه‌هاي رودخانه سميـرم است كه در محل رودآباد به رودخـانه ماربر متصل گرديده و پس از طي مسافت 35 كيلومتر در شمال منطقه كهكيلويه به رودخانه خرسان مي‌پيوندد. مساحت حوضه حنّا 710 كيلومتر مربع و ميانگين بارنـدگي ساليانه آن حدود 350 ميلي‌متر و ميزان تبخير و تعرق ساليانه آن حدود 6/641 ميلي‌متر است. متوسط دبي ساليانه خشكسالي صدساله و دبي ساليانه ترسالي صدساله به ترتيب مابين 60 -40، 6/28-5/16، 4/136-125 ميليون متر مكعب در سال و دبي سيلابي هزارساله 701 - 589 متر مكعب در ثانيه است.

رودخانه رحيمي : اين رودخانه از ارتفاعات شمال منطقه ؛ (ارتفاعات دلما) سرچشمه گرفته و پس از دريافت آب رودخانه چاه تل (كه از تالاب جركان سرچشمه مي‌گيرد) و آب چشمه‌اي معروف به چهل چشمـه به درياچه حنّا مي‌ريزد.

رودخانه شش‌بلوكي : اين رود از ارتفاعات شش‌بلوكي و قبر كيخا واقـع در شرق و شمال شرقي درياچه حنّا سرچشمه گرفته و پس از گذشتن از روستاهاي قلعه مختارخان و اسلام‌آباد به درياچه حنّا مي‌ريزد.

رودخانه بهمن‌زاده : اين رودخانه يكي از سرشاخه‌هاي رودخانه شش بلوكي است كه در سال‌هاي پرباران داراي جريان دائمي است.

اهميت و ويژگيهاي درياچه سد حنّا :

ايجاد درياچـه حنّا و تقـويت پـوشش گيـاهي منطقه حاشيه درياچه باعث تجمـع پرندگان و ايجاد محيطي مناسب براي زيست و تكثيـر انواع حشرات و جانوران، افزايش غناي گونه‌اي و پتانسيل‌هاي زيستي، اقليمي و هيدرولوژيكي منطقه گرديده و در مجموع چشم‌اندازي طبيعي و زيبا و تفرجگاهي دلپذير را به وجود آورده است. گياهان موجب توازن اكولوژيكي خاك و عامل مؤثري براي بقاي زندگي پرندگان، حشرات و غيـره هستند. با ايجاد درياچه حنّا، تنـوع‌زيستـي(Biodiversity) منطقـه تقـويت شده، جاذبه‌هاي جهانگردي و تفريحي (اكوتوريسم) در منطقه به وجود آمده و محيط مناسبي براي پژوهشگران علوم زيستي ايجاد شده ‌است: دره‌هاي عميق و زيباي منطقه باعث جذب ‌دوستداران‌طبيعت و كوهنوردان شده و بالاخره ايجاد درياچه باعث جذب هزاران پرنده بومي و مهاجر گرديده كه در فصلهاي زمستان و تابستان در اين درياچه زمستان‌گذراني، تغذيه، استراحت و تخم‌گذاري مي‌كنند.

به سبب قرار گرفتن درياچه حنّا در ميـان زمينهاي كشاورزي و مـراتع عشايري و بارنـدگي قابل‌توجه منطقه، هر ساله مقدار زيادي رسوبات، كودهاي دامـي و كـودهاي ‌شيميـايي از زمينهاي حاشيـه به داخل درياچه تخليه مي‌گردد كه باعث رشد گياهان آبـزي و كاهش حجم ذخيره درياچه گرديده و در دراز مدت عمر مفيد درياچه و سد را تهديد خواهد كرد.

درياچه حنّا علاوه بر قابليتهاي فوق، توان‌هاي گوناگون بوم‌شناختي، تفرجگاهي، اقتصادي و اجتماعي از ارزش‌هاي تحقيقاتي و علمي فراواني نيز برخوردار است. در حال حاضر اين درياچه بعنوان منبع حياتي و مؤثر در زندگي ساكنان منطقه محسوب مي‌شود و يكي از ارزش‌هاي منحصر به فرد در اين منطقه به‌شمارمي‌آيد.

منابع و مآخذ

مركز تحقيقات منابع طبيعي و امور دام اصفهان، برآورد توان توليد آبزيان در رودخانه و درياچه حنّا (1377)

مشاهدات كارشناسي

كابلي، محمد، سرشماري نميه زمستانه پرندگان مهاجر درياچه حنّا، دانشكده منابع طبيعي اصفهان (1379)

كارشناس اداره كل حفاظت محيط‌زيست استان اصفهان، گـزارشات سرشماري نيمه زمستانه پـرندگان مهاجر

درياچه حنّا، اداره كل حفاظت محيط زيست استان اصفهان (1375 ـ 1380)

فتح‌پـور، حسيـن و همـكاران، بـررسي وضعيت گونـه‌هاي نـادر و در معـرض خطر استان اصفهان، اداره كل

حفاظت محيط‌زيست استان اصفهان (1376)

مهندسين مشاور زاينده آب، مطالعه ليمنولوژي درياچه سد حنا، وزارت نيرو (1375

منطقه‌ كهياز با مساحت‌ حدود 100 هزار هكتار در شرق‌ شهرستان‌ اردستان‌ و در حد فاصل‌ طول‌ جغرافيايي‌ (53 و 52) و (23 و 52) شرقي‌ و (30 و 33) تا (8 و 33) عرض‌ شمالي‌ قرار دارد. ورودي‌ منطقه‌ با مركز شهرستان‌ حدود 10 كيلومتر فاصله‌ داشته‌ و راه‌ ارتباطي‌ زواره‌ - شهراب‌ و مسير راه‌ آهن‌ در شمال‌ منطقه‌ و راه‌ آسفالته‌ اردستان‌ - نائين‌ از حاشيه‌ غربي‌ منطقه‌ مي‌گذرد. آب‌ و هواي‌ منطقه‌ نيمه‌ خشك‌ و بياباني‌ بوده‌، ميانگين‌ بارندگي‌ ساليانه‌ آن‌ حدود 80 ميلي‌ متر و متوسط‌ دماي‌ آن‌ 17 درجه‌ سانتي‌ گراد مي‌باشد .

منبع‌ اصلي‌ تامين‌ آب‌ آن‌ نزولات‌ آسماني‌ است‌ كه‌ در ساير فصل‌ها به‌ صورت‌ چشمه‌ ظاهر مي‌گردند و اكثراً نيز دائمي‌ هستند. از مهمترين‌ آنها مي‌توان‌ به‌ چشمه‌ سبز، چشمه‌ چنار، چشمه‌ توت‌ و چشمه‌ بابااحمد اشاره‌ كرد. سنگابها و همچنين‌ چند آبشخور در محل‌ آبشخور در محل‌هاي‌ دره‌ باغ‌، سنجتو، بابااحمد و نصرن‌ از ديگر منابع‌ تامين‌ كننده‌ آب‌ اين‌ منطقه‌ مي‌باشند .

منطقه‌ كهياز از دشتها، كوه‌ها و تپه‌ ماهورهاي‌ متعددي‌ تشكيل‌ يافته‌ كه‌ از مهمترين‌ آنها مي‌توان‌ دشت‌هاي‌ دره‌ باغ‌ و انجيله‌ و ارتفاعات‌ كهياز (دياز) و كوه‌ سياه‌ را نام‌ برد.

اين‌ منطقه‌ به‌ لحاظ‌ شرايط‌ خاص‌ جغرافيايي‌ و زيستي‌ و برخورداري‌ از پوشش‌ گياهي‌ و جانوري‌ مناسب‌ در صورت‌ برنامه‌ ريزي‌ دقيق‌ و حفاظت‌ مطلوب‌ داراي‌ ارزش‌ حفاظتي‌ بالايي‌ بوده‌، چنانچه‌ در حال‌ حاضر يكي‌ از بهترين‌ زيستگاههاي‌ هوبره‌ كه‌ گونه‌اي‌ در معرض‌ خطر انقراض‌ است‌ مي‌باشد.

از مهمترين‌ گياهان‌ منطقه‌ مي‌توان‌ به‌ بادام‌ كوهي‌، انجيز، گز، تاغ‌، خارشتر، درمنه‌ و قيچ‌ اشاره‌ كرد. آهو، قوچ‌ و ميش‌، روباه‌ شني‌، گرگ‌، شغال‌ و تشي‌ نيز گونه‌هاي‌ مهم‌ پستاندار منطقه‌ محسوب‌ مي‌شوند. همچنين‌ هوبره‌، كبك‌، تيهو، زنبور خور معمولي‌، چكاوك‌ كاكلي‌، كبوتر جنگلي‌ و دم‌ جنبانك‌ خاكستري‌ پرندگاني‌ هستند كه‌ در اينجا يافت‌ مي‌شوند.

در ارديبهشت‌ ماه‌ 1381، با توجه‌ به‌ توانمنديهاي‌ اكولوژيكي‌ و اقدامات‌ انجام‌ شده‌ در زمينه‌ تامين‌ امكانات‌ حفاظتي‌، منطقه‌ كهياز توسط‌ كارشناسان‌ اداره‌ حفاظت‌ محيط‌ زيست‌ استان‌ اصفهان‌ به‌ عنوان‌ منطقه‌ شكار ممنوع‌ به‌ سازمان‌ حفاظت‌ محيط‌ زيست‌ پيشنهاد گرديد و با پيگيريهاي‌ بعمل‌ آمده‌ سرانجام‌ از تاريخ‌ اول‌ مهرماه‌ 1381 به‌ مدت‌ 5 سال‌ با حدود مشخصه‌ ذيل‌ به‌ عنوان‌ منطقه‌ شكار ممنوع‌ اعلام‌ گرديد:

شمالي‌:

از زواره‌ به‌ سمت‌ شرق‌ در امتداد جاده‌ آسفالته‌ زواره‌ - جان‌ آباد تا روستاي‌ جان‌ آباد و پس‌ از امتداد جاده‌ جان‌ آباد تا تقاطع‌ آن‌ با جاده‌ خاكي‌ حوض‌ حاج‌ سلطان

شرقي‌:

از تقاطع‌ جاده‌ جان‌ آباد با جاده‌ خاكي‌ حوض‌ حاج‌ سلطان‌ به‌ سمت‌ جنوب‌ در امتداد جاده‌ حوض‌ حاج‌ سلطان‌ تا تقاطع‌ آن‌ با جاده‌ واقع‌ در نيم‌ كيلومتري‌ شمال‌ راه‌ آهن‌ سپس‌ به‌ سمت‌ غرب‌ در امتداد جاده‌ مذكور تا تقاطع‌ آن‌ با جاده‌ خاكي‌ واقع‌ در 5/4 كيلومتري‌ و در ادامه‌ به‌ سمت‌ جنوب‌ تا روستاي‌ شهراب‌ سپس‌ به‌ سمت‌ غرب‌ در امتداد جاده‌ زواره‌ - شهراب‌ تا تقاطع‌ آن‌ با جاده‌ سفيده‌ - كهياز و از اين‌ تقاطع‌ به‌ سمت‌ جنوب‌ در امتداد جاده‌ سفيده‌ - كهياز تا روستاي‌ كهياز

جنوبي‌:

از روستاي‌ كهياز در امتداد جاده‌ خاكي‌ تا روستاي‌ مهر اندوه‌ و سپس‌ در امتداد شمال‌ شرق‌ تا روستاي‌ كاشانك‌ و سپس‌ از كاشانك‌ در امتداد جاده‌ خاكي‌ به‌ روستاي‌ پنج‌ و سپس‌ از روستاي‌ پنج‌ در امتداد جاده‌ آسفالته‌ پنج‌ - زفرقند تا روستاي‌ زفرقند



غربي‌:

 از روستاي‌ زفرقند به‌ سمت‌ شمال‌ غرب‌ در امتداد جاده‌ اردستان‌ - نائين‌ تا فاصله‌ 5/12 كيلومتر و سپس‌ در امتداد خط‌ تراز 1500 متر تا روستاي‌ كچو مثقال‌، در ادامه‌ در امتداد جاده‌ خاكي‌ كچو مثقال‌ - زواره‌ تا زواره‌

شايان‌ ذكر است‌ مناطق‌ شكار ممنوع‌ طبق‌ تعريف‌ به‌ مناطقي‌ گفته‌ مي‌شود كه‌ براي‌ حفاظت‌ و حمايت‌ از جمعيت‌ يك‌ يا چند گونه‌ از پستانداران‌ و پرندگان‌ ايجاد شده‌ و قادر به‌ پذيرش‌ شكار مجاز از طريق‌ صدور پروانه‌ نمي‌باشد. اين‌ مناطق‌ در صورت‌ برخورداري‌ از شرايط‌ مطلوب‌ پس‌ از طي‌ دوره‌ قانوني‌ 5 سال‌ مي‌توانند به‌ مناطق‌ چهارگانه‌ ارتقاء يافته‌ و حفاظت‌ بيشتري‌ در آنها اعمال‌ شود.

كوهستان كركس

يكي از مهمترين چهره‌هاي ناهموار طبيعت ايران رشته كوههاي مركزي است كه بصورت ديواره‌اي بلند و گسترده و بطول صدها كيلومتر از استان همدان در جهت جنوب شرقي تا شيركوه در يزد و نهايتاً تا ناحيه بلوچستان كشيده شده است. كوهستان بلند و پرآوازه كركس، بخشي از نيمه شمالي رشته‌ كوههاي مركزي ايران است كه از شمال غربي شهرستان كاشان تا جنوب شرقي شهرستان نطنز ادامه دارد. كوه كركس حاصل گدازه‌هايي است كه از راه شكاف‌هاي موجود در سطح زمين به بيرون راه يافته اند.

ويژگيهاي منطقه

موقعيت طبيعي

منطقه شكار ممنوع كركس، بخشي از جنوبي‌ترين منطقه كوهستاني كركس است كه شهر نطنز در دامنه شرقي آن قرار داشته و راه ارتباطي اين شهر به كاشان و اصفهان به ترتيب از شرق و جنوب آن مي‌گذرد. اين منطقه از سمت جنوب شرقي به كوير بزرگ اردستان و از سمت غرب و جنوب غربي به بيابانهاي حدفاصل شهرهاي اصفهان و ميمه مشرف است.

موقعيت جغرافيايي

منطقه مورد نظر در حدفاصل 33 درجه و 25 دقيقه تا 33 درجه و 40 دقيقه عرض شمالي و 51 درجه و 25دقيقه تا 52 درجه طول شرقي از نصف‌النهار گرينويچ قرار دارد.

مساحت

سطح زير پوشش كوهستان كركس در استان اصفهان بالغ بر 300 هزار هكتار است كه 7/97 هزار هكتار آن به عنوان منطقه شكار ممنوع انتخاب و اعلام شده است.

شرايط اقليمي

آگاهي از شرايط اقليمي هر محل مستلزم وجود ايستگاههاي هواشناسي است كه اين منطقه كوهستاني فاقد آن است. آنچه درباره منطقه كركس مي‌توان گفت اين است كه اين منطقه جزو مناطق خشك و نيمه خشك با ميانگين دماي سالانه 5 تا 15 درجه سانتي‌گراد بوده و ميزان بارندگي آن بين 200 تا 400 ميليمتر است.

بلندي از سطح دريا

منطقه شكار ممنوع كركس شامل كوه معروف كركس و منظومه‌اي از ارتفاعات پيرامون آن است كه بلندترين آنها عبارتند از:

كركس 3895

غلبه شاه 3493

لاليوان 3350

ارشد 3199

قلعه تايين 2700

كمرسياه 3630

زيرپل 3630

هشاش 3210

ريزنده 2980

كش قبله 2600

پيشينه حفاظت از منطقه

اين منطقه از شهريور ماه سال 1371 تاكنون با عنوان « شكار ممنوع » تحت كنترل و نظارت سازمان حفاظت محيط زيست قرار گرفته است. مسؤوليت اصلي و مستقيم نظارت بر اين منطقه به عهده اداره كل حفاظت محيط زيست اصفهان مي‌باشد كه بدين منظور يك واحد محيط باني در شهر نطنز احداث شده است.

پوشش گياهي

قله هاي كوهستان كركس به علت ارتفاع زيادي كه دارند تقريباً در نيمي از سال پوشيده از برف بوده و منبع اصلي چشمه‌هاي متعددي است كه در دامنه‌‌هاي اين كوهستان جريان دارند.

دامنه‌هاي كركس به دليل وجود منابع آب كافي و نيز اعتدال شرايط اقليمي و رويش انواع گياهان مرتعي، زينتي و تجاري در رديف مراتع نسبتاً خوب منطقه و كشور است.پوشش گياهي منطقه بيشتر شامل گياهان بوته‌اي ( انواع گندميان، درمنه، گون، گياهان دارويي و … ) و درختچه‌هايي است كه به صورت پراكنده ديده مي‌شود.

حيات وحش

موقعيت جغرافيایي و شرايط زيستي منطقه كركس به گونه‌اي است كه امكان وجود انواع جانوران وحشي اعم از خزندگان، پرندگان و پستانداراني نظير كل وبز، قوچ و ميش وحشي، آهو، گراز (خوك وحشي )، گرگ، شغال، روباه، كفتار، گربه وحشي، پلنگ، تشي، پايكا ( نوعي موش صحرايي كه در ارتفاعات زيست مي‌كند ) و غيره در آن وجود دارد.

بر اساس گزارشهاي موجود، هم اكنون مواردي از آنچه نام برده شد به ويژه كل و بز، قوچ و ميش وحشي، گراز، گرگ و پايكا در منطقه قابل مشاهده و بررسي است. منطقه كركس، در صورت حفاظت كامل از آن مي تواند در شمار بهترين و مستعدترين مناطق حفاظت شده كشور قرار گرفته و بهترين نمونه‌هاي جانوران وحشي را براي استفاده پژوهشي و آموزشي عرضه نمايد. هم اكنون دامنه‌هاي كركس به ويژه دره‌هاي پردرخت آن محيط مساعدي براي تكثير گراز شده است. در سالهاي اخير به لحاظ وجود جمعيت فزاينده گرازها خسارتها و هراس زيادي متوجه روستاييان منطقه شده بطوري كه اداره كل حفاظت محيط زيست اصفهان ناگزير گرديده از طريق صدور پروانه شكار براي اقليتهاي ديني و يا معدوم نمودن گرازها به كمك ميرشكاران محلي، اقدام به تعديل جمعيت اين حيوان بنمايد.

قابليتهاي منطقه

منطقه كركس علاوه بر ارزشهاي زيستي (بيولوژيك) به دليل برخورداري از شرايط آب و هوايي مساعد و دامنه‌هاي سرسبز خود محل استقرار باغها و روستاهاي خوش آب و هوايي است كه تعدادي از آنها مانند ابيانه، هنجن، فريزهند، بيدهند، طامه و اوره براي دوستداران طبيعت ايران كاملاً آشنا و شناخته شده‌اند. اين روستاها هرسال و در فصلهاي بهار و تابستان پذيراي جمعيت زيادي هستند كه از شهرستانهاي كاشان و نطنز به ديگر نقاط كشور مهاجرت نموده و در آنجا سكونت گزيده‌اند.اينان هر سال در فرصتهاي مناسب به شهر و ديار خود بازگشته و براي چندين روز و حتي چندين ماه از امكانات طبيعي محل استفاده مي‌نمايند.

جاذبه‌هاي طبيعي و حتي انساني منطقه كركس به حدي است كه حتي در ساير نقاط نقاط كشور نيز دوستداران خاص خود را دارد. روستاي قديمي ابيانه با موقعيت طبيعي چشم‌نواز و نيز معماري و فرهنگ منحصر به فرد خود از جمله ديدني‌ترين نقاط كشور است كه در يكي از زيباترين دره‌هاي واقع در دامنه كوهستان كركس قرار دارد.

با توجه به قابليتهاي يادشده، منطقه زيبا و كوهستاني كركس در صورت مديريت و حفاظت ـ به مفهوم واقعي آن ـ مي‌تواند محل مناسبي براي انجام كارهاي تحقيقاتي، آموزشي، فرهنگي و تفريحي باشد.

اهداف حفاظت از منطقه

منطقه كركس با توجه به شرايط خاص جغرافيايي و زيستي موجود در آن از قابليتهاي زيادي براي حفاظت از پوشش گياهي و جانوري غني و متنوع برخوردار است و بي‌توجهي به آن به ويژه از نظر انقراض گونه‌هاي جانوري مي‌تواند جبران ناپذير باشد.

بخشهايي از اين منطقه به ويژه برخي دامنه‌هاي واقع در ارتفاعات بالاي 2000 متر آن هم اكنون در شمار دست نخورده‌ترين مناطق طبيعي كشور است كه تا اين زمان به علت دشواربودن دسترسي به آنها از دخالتهاي انساني به دور مانده‌اند.

البته طي سالهاي اخير در نتيجه رونق فعاليتهاي معدني در منطقه٬ جاده‌هايي در گوشه و كنار آن احداث گرديده كه اين جاده‌ها دسترسي برخي افراد و گروههاي ناآشنا و بي‌علاقه به طبيعت را به منطقه ممكن ساخته يا خواهند ساخت. اساساً گسترش فعاليتهاي انساني در مناطق طبيعي اعم از جنگلها، مراتع، درياچه‌ها و نظاير آن با تخريب يا آلودگي براي اين مناطق همراه است مگر آنكه اين فعاليتها در چهارچوب قوانين صورت گرفته و از طريق برنامه‌هاي حفاظتي، كنترل و هدايت شوند.

منطقه كركس نيز از اين قاعده مستثني نيست يعني به موازات توسعه فعاليتهاي انساني و نيز تخلفات ناشي از شكار يا چراي بي‌رويه در منطقه، توسعه امكانات حفاظتي آن اجتناب ناپذير است.

فعاليتهاي انساني در منطقه

قمصر، كاشان، نطنز، اردستان و ميمه در زمره بزرگترين مراكز جمعيتي شهري واقع در دامنه‌هاي كوهستان كركس قرار دارند. شهر كاشان مهمترين قطب اجتماعي و اقتصادي منطقه است كه فعاليت غالب آن خدماتي و صنعتي است. ساير مراكز شهري صرف نظر از برخي فعاليتهاي كارگاهي و خدماتي موجود در آنها عمدتاً بافتي روستایي داشته و اقتصاد آنها مبتني بر باغداري، دامداري و برخي فعاليتهاي كارگاهي و معدني است.

كلام آخر اينكه در حال حاضر آنچه وضعيت و امنيت منطقه كركس را تهديد مي‌نمايد در وهله نخست مربوط به فعاليتهاي معدني و تخلفات ناشي از شكار غير مجاز و در مرتبه بعد مربوط به تعليف غير مجاز و بوته‌كني است.

فعاليتهاي معدني، تعليف و بوته‌كني معمولاً توسط افراد بومي صورت گرفته و ليكن شكار غير مجاز موضوعي است كه هم از ناحيه افراد محلي و هم توسط افراد غير بومي محيط زيست منطقه را تهديد مي‌نمايد.

حفاظت از منطقه كركس نيز در وهله اول مستلزم شناسايي كامل منطقه و در مراحل بعدي، شناسايي عوامل تخريب و اجراي برنامه‌هاي حفاظت و كنترل است. در شرايط كنوني به نطر مي‌رسد كه تبديل اين منطقه به منطقه حفاظت شده راه را براي حفاظت كاملتر آن هموار سازد.

منابع مورد استفاده

1ـ جعفري، عباس، گيتاشناسي ايران ـ كوهها و كوهنامه ايران، گيتاشناسي، 1368 ـ تهران.

2ـ كريمي، هادي، مرتع‌داري، دانشگاه تهران، 1356 ـ تهران.

3ـ ضيايي، هوشنگ، راهنماي صحرایي پستانداران ايران، سازمان حفاظت محيط زيست، 1375ـ تهران

4ـ وزارت آموزش و پرورش، جغرافياي ايران، 1371 ـ تهران